اولین روزنامه نگار تبعیدی ایرانی که بود؟

عصر ایران؛ باران ستوده - نخستین روزنامه‌نگاری که در ایران با حکم قضایی مجبور به جلای وطن شد چه نام دارد؟ او به چه سرنوشتی دچار شد؟ اگر این پرسش برای عامه جامعه ایرانی و حتی بسیاری از علاقه‌مندان به مطبوعات این سرزمین مطرح شود، احتمالا اکثریت قریب به اتفاق آنان از پاسخ به این پرسش عاجز خواهند بود. و یا معدود روزنامه‌نگاران مشهور دوران قاجار و یا حتی دوران پهلوی را فهرست خواهند کرد.

با این حال اگر کتاب قطور تاریخ مطبوعات ایران در نزدیک به دو سده اخیر را مورد بررسی قرار دهیم و به دنبال اولین روزنامه‌نگارتبعیدی بگردیم به نامی بر می‌خوریم که کمتر مورد توجه عامه قرار گرفته است. میرزاعلی‌آقا لبیب‌الملک شیرازی، مدیر روزنامه مظفری را می‌توان نخستین روزنامه‌نگاری دانست که حکم قاضی به تبعید از ایران محکوم شده است، خبرنگار دوران مظفرالدین‌شاه قاجار که در  بیست و پنج فروردین‌ماه 1284شمسی دستگیر و به زندان فرستاده شده بود.

اصولا روزنامه‌نگاری در این سرزمین از همان روزهای نخست گام نهادن به تاریخ و سرنوشت ایران و ایرانیان همواره با چالش‌ها و مصائب متعددی مواجه بوده است. چالش‌ها و مصائبی که موجب شده است تا بسیاری از ایرانیان علاقه‌مند به این شغل پرهیجان و تاثیرگذار عطای آن را به لقایش ببخشند و برای گذران زندگی به مشاغل کم‌خطرتر روی آورند.

با این حال با مرور تاریخ مطبوعات ایران به نام‌ها و چهره‌هایی بر می‌خوریم که با وجود همه این مصائب وارد این عرصه شدند و گام‌های مهمی در این مسیر برداشته‌اند. لبیب‌الملک شیرازی را می‌توان از جمله این افراد دانست؛ این روزنامه‌نگار با سابقه فعالیت و انتشار روزنامه‌های متعدد در ایران و کشورهای همسایه، یک سال و اندی پیش از انقلاب مشروطیت توسط عین‌الدوله صدراعظم مظفرالدین شاه در سال 1323هجری قمری بازداشت شد و به زندان افتاد. 

در کتاب نخستین‌های تاریخ روزنامه‌نگاری ایران به نقل از کتاب تاریخ بیداری ایرانیان ناظم الاسلام کرمانی به شرح حال جلسه هشتم انجمن مخفی تهران در محرم 1323 (فروردین 1284 )«دوره پیشامشروطیت» اشاره شده و در صفحه 203 آمده است : «میرزا علی آقا مدیر روزنامه مظفری را در بوشهر به گناه روزنامه نویسی چه بلاها بر سرش درآوردند و چه صدمه‌ها بر وی زدند که هنوز گرفتار و اسیر آن صدمات است.»

فعالیت حرفه‌ای 

میرزا علی آقا شیرازی قبل از اینکه مشروطیت جان بگیرد، تاوان آگاهی بخشی  به افکار عمومی را  با انتشار روزنامه مظفری پرداخت . نشریه‌ای پیشرو که رویه‌ای متفاوت از نشریات دولتی و حاکمیتی آن زمان را در پیش گرفته بود. رویکردی انتقادی و نسبتا متناسب با فعالیت حرفه‌ای روزنامه‌نگاری در پیش گرفته بود.

لبیب‌الملک در جریده خود در بسیاری از موارد جسورانه به نقد حاکمیت و دولت‌های قدرتمند آن زمان می‌پرداخت. به طور نمونه در شوال 1321 همزمان با دی  1282 شمسی به سیاست حکومت قاجاریه  در برابر «لرد کرزن» تاخت و عملکرد وی (نایب‌السلطنه هند و وزیر امور خارجه  وقت بریتانیا ) را زیر سوال برد. همین  رویکرد موجب شد تا روزنامه مظفری تحت فشار وارده  توقیف شود. بدتر اینکه مدیر آن بازداشت شده و ناچار به تحمل مجازات شلاق شد و حتی رنج مصادره اموالش را به جان خرید.  

ابراهیم صفایی در کتاب «لرد کرزن در خلیج فارس» مرارت لبیب‌الملک را به تصویر کشیده که چه سختی‌هایی را در راه روزنامه‌نگاری متحمل شد چراکه انتقاد او از لرد کرزن سر و صدای زیادی به پا کرد و در  نهایت با وساطت اعتمادالسطنه وزیر انطباعات از «قید طرد و حبس» آزاد شد. اما تنها مخالفت با لرد کرزن برای او چالش درست نکرد، بلکه مخالفت با بلژیکی‌ها در اداره گمرکات شمال و جنوب دردسر او را مضاعف کرد با این حال از مسیر آگاهی بخشی و استعمارستیزی کوتاه نیامد.

رکورد شکنی 18 بار حبس و تبعید 

میرزا علی آقای شیرازی در دوره دوازه ساله روزنامه نگاری  خود اندک زمانی آزادی را تجربه کرد و به کرات به زندان افتاد.

طبق اسناد و مدارک موجود این روزنامه‌نگار هجده بار به حبس و تبعید محکوم شد و حتی حکم اعدام هم برایش صادر کردند. در کتاب اسناد مطبوعات جلد دوم صفحه 373 به تاریخ  شعبان 1330 (مرداد 1291) در دوره «پسامشروطیت» به نقل از او آمده است: «بنده مادام‌العمر تمام قوای خود را در راه قانون و اجرای قانون اسلامی صرف کردیم و نتیجه این است که دیدیم و پس از 18 مرتبه حبس با کند و زنجیر در ایام استبداد و چندین فقره طرد و تبعید و دو فقره حکم اعدام از طرف دو پادشاه وطن فروش...»

مطالب روزنامه مظفری آن‌قدر کام صاحبان قدرت را تلخ کرد که در نهایت لبیب‌الملک را در حمام بازداشت و به بندر ریگ تبعید کردند. هرچند پیشتر هم تبعید به محمره (خرمشهر) هم تجربه کرده بود وی بعد از تحمل هشت ماه زندگی در بندر ریگ شرح سختی خود   را نگاشته که در کتاب اسناد مطبوعات به آن اشاره شده و آمده است:« بنده به حکم ظلم خائنین وطن فروش و نهایت تعدی در کمال بی قانونی صحراپیمای بندر ریگ {بوده} و بدبختانه از تحریر و مکاتبات و مراسلات ممنوع بوده‌ام.»(ص273)

*میرزا علی آقا روزنامه نگاری نوآور 

میرزا علی آقا روزنامه‌نگاری عهد مظفری تنها به چاپ روزنامه رضایت نداشت بلکه ضمن سفر به هندوستان «دستگاه چاپ حروف سربی» را با خود به بوشهر برد و صنعت چاپ را در بوشهر بنیان گذارد. این اقدام او موجب افزایش نفوذ این روزنامه‌نگار در مناطق جنوبی کشور شد، اقدامات او سبب خشم کنسول انگلیس در منطقه شد. سرانجام نیز با فشار دولت بریتانیا لبیب‌الملک به زندان محکوم شد.

طبق نظریات علوم ارتباطات می‌توان تاکید کرد که نوع تعامل لبیب‌الملک در حوزه مطبوعات و تلاش برای بهره‌گیری از فناوری‌های جدید در آن دوره، این چهره را کم‌وبیش در دسته نوآوران innovators رده‌بندی کرد. بر اساس نظریه انتشار نوآوری(Diffusion of innovations)  راجرز، نوآوران افراد جسور و متهوری هستند که بیش از دیگران علاقه‌مند به کارگیری اندیشه‌های جدید بوده و بیش از آنها دارای ارتباطات ملی و بین‌المللی هستند.

 با این توصیف اقدامات لبیب‌الملک شیرازی در تبعید را بهتر می‌توان تبیین کرد. او که بارها از دیار خود اخراج شده بود، در سرزمین‌هایی که به اجبار محل سکونتش شده بود نیز فعالیت رسانه‌ای خود را ادامه داد. روزنامه غیرت کربلا  و انتقام را در کربلا و روزنامه مظفری را در مکه در زمان تبعید منتشر کرد. 

شب‌نامه‌نویسی 

یکی دیگر از اقدامات جالب لبیب‌الملک ورود به دنیای شب‌نامه‌نویسی بود. در ایامی‌که او با محدودیت انتشار روزنامه از سوی حاکم بوشهر مواجه شد، برای مخابره پیام خود به مخاطب از  شب‌نامه بهره گرفت. ناظم‌الاسلام کرمانی در کتاب تاریخ بیداری ایرانیان جلد اول به انتشار شب نامه  از سوی میرزا علی اقا و عصبانیت کنسول انگلیس اشاره کرده است. (ص 253)

و اما پایان

لبیب‌الملک شیرازی و شیوه جسورانه روزنامه‌نگاری او در دوره پیشامشروطه یکی از فصل‌های مهم تاریخ مطبوعات ایران به شمار می‌رود؛ چهره‌ای که اگرچه مانند صوراسرافیل، دهخدا، ملک‌المتکلمین و... به شهرت چندانی نرسید و کمتر در خاطره‌ها مانده است، اما مسیری که او پیمود برای بسیاری از علاقه‌مندان به روزنامه‌نگاری مسئولانه قابل توجه و شایسته بررسی است.

تصاویری از حضور مردم در میدان ولیعصر تهران

بیشتر بخوانید:

جادوی گلسرخی زیر سایه لاسول، مارکوزه و گرامشی

محمد حسنین هیکل/ روزنامه‌نگار، نه سیم رابط است نه بوق!

خودمان را بخوانیم/ قمه زن ها و روس ها/ خطای دید/ یک نکته مهم درباره قوطی های کنسرو/ نهاوند زیبا

تماشاخانه

تمدن ایران متوقف نمی‌شود / سه بار چکش یونسکو : «۶۳ هزار سال برای ایران»

مسافران ماه به زمین برگشتند / طولانی‌ترین سفر به ماه چطور به اتمام رسید

فیلم های دیگر