از دریاچه تا بیابان: چه اقداماتی برای مقابله با فروپاشی «دریای آرال» انجام می‌شود؟

دریا یا دریاچه آرال که زمانی در مرز قزاقستان و ازبکستان در آسیای مرکزی امتداد داشت و چهارمین دریاچه بزرگ جهان بود، به عنوان یک پهنه آبی وسیعِ درون خشکی از شیلات عمده، جوامع محلی و یک اکوسیستم منحصر به فرد پشتیبانی می‌کرد.

به گزارش ایسنا، کارشناسان محیط زیست می‌گویند امروزه، دریای آرال به کمتر از یک دهم وسعت سابق خود کاهش یافته و کشتی‌های زنگ‌زده، بنادر متروکه و یک بیابان سمی و پوشیده از نمک از کل آن اکوسیستم منحصر به فرد باقی مانده است.

دفتر برنامه توسعه سازمان ملل متحد، وضعیت دریای آرال را به عنوان «شوکه‌کننده‌ترین فاجعه قرن بیستم» توصیف کرده است.

این دریاچه، زمانی تقریبا یک ششم از کل ماهی‌های مصرفی در اتحاد جماهیر شوروی را تأمین می‌کرد اما به تدریج به آب‌های جدا شده تقسیم شد. بستر دریاچه هم اکنون قابل رویت است، به بیابان «آرال‌قوم» تبدیل شده است که اغلب به عنوان جوان‌ترین بیابان جهان توصیف می‌شود.

آرال‌قوم بیابانی است که از سال ۱۹۶۰ در بستر آنچه پیش از این دریاچه آرال بود، پدیدار شده‌ است. این بیابان در قسمت جنوبی و شرقی آنچه در کشورهای ازبکستان و قزاقستان از دریاچه آرال به جا مانده قرار گرفته‌ است.

بیابان «آرال‌قوم»

این بحران در دهه ۱۹۶۰ آغاز شد، زمانی که برنامه‌ریزان شوروی رودخانه‌های «آمو دریا» و «سیر دریا» را برای آبیاری مزارع پنبه در سراسر منطقه منحرف کردند. بدون این رودخانه‌ها، تبخیر طبیعی دریا دیگر جبران نمی‌شد و سطح آب به طور مداوم کاهش یافت.

و اکنون در بحبوحه این بحران زیست‌محیطی طولانی‌مدت، سران آسیای مرکزی هفته گذشته در «آستانه»، پایتخت قزاقستان گردهم آمدند تا در مورد چگونگی مدیریت منابع آبی مشترک منطقه و جلوگیری از آسیب بیشتر به بحث و تبادل نظر بپردازند.

بهبودی آسیب‌پذیر در بخش شمالی

در حالی که بخش زیادی از دریاچه آرال از بین رفته است، بخش شمالی آن در قزاقستان شاهد بهبودی نسبی بوده است.

دریای آرال شمالی که توسط سد خاکی «کوکارال» از حوضه جنوبی جدا شده است، شاهد افزایش سطح آب و بازگشت ذخایر ماهی بوده است. سد کوکارال در سال ۲۰۰۵ با حمایت بانک جهانی تکمیل شد.

«زورش آلیمبتوا»، رئیس «انجمن عمومی آرال اوسیس» و عضو هیئت مدیره مرکز منطقه‌ای محیط زیست آسیای مرکزی به خبرگزاری آناتولی گفته است احیای نسبی دریای آرال شمالی به طور قابل توجهی شرایط اجتماعی-اقتصادی را بهبود بخشیده است.

آلیمبتوا گفت: مشاغل جدیدی ایجاد شد و مردم پس از ترک بسیاری از مناطق، شروع به بازگشت به مناطق ماهیگیری سنتی خود کردند. این امر امید به آینده را به ارمغان آورد.

همچنین تلاش‌ها برای کاشت درختان «تاغ» در سراسر بستر دریا که اکنون در معرض دید قرار دارد، به تثبیت خاک و کاهش طوفان‌های گرد و غبار سمی که نمک و مواد شیمیایی کشاورزی را از بستر دریاچه حمل می‌کنند، کمک کرده است.

درختان «تاغ»

تاغ‌ (Haloxylon) گیاهی است به صورت درختچه از تیرهٔ تاج‌خروسان (Amaranthaceae) و با مقاومت زیاد در برابر خشکی و گرما با سیستم ریشه‌ای گسترده که جهت جلوگیری از گسترش کویر از آن استفاده می‌شود. 

کارشناسان می‌گویند انتظار می‌رود یک پروژه مشترک بین قزاقستان و بانک جهانی برای افزایش دو متری ارتفاع سد کوکارال، حجم دریای آرال شمالی را ظرف چهار تا پنج سال از ۲۷ به ۳۴ کیلومتر مکعب افزایش دهد.

آلیمبتوا با اشاره به اینکه بسیاری از خانواده‌های ماهیگیر پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی مجبور به ترک منطقه برای یافتن شغل شدند، گفت: برای ما، به عنوان ساکنان منطقه، مهمترین چیز توسعه شیلات و کاهش بیکاری است تا مردم بتوانند به زندگی در مناطق خود ادامه دهند.

او افزود: ما بسیار دوست داریم که همه اینها معنای خود را از دست ندهند تا مردم دوباره امید خود را از دست ندهند.

صندوق بین‌المللی نجات دریای آرال (IFAS) نیز به آناتولی گفته است چشم‌انداز احیای بیشتر مثبت است، مشروط بر اینکه تلاش‌های جامع مدیریت منابع آب و اجرای برنامه‌های ملی و بین‌المللی ادامه یابد.

سران منطقه به دنبال واکنش هماهنگ هستند

آخرین اجلاس صندوق بین‌المللی نجات دریای آرال که با حضور روسای جمهور قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان برگزار شد، بر مدیریت مصرف آب و رسیدگی به خطرات زیست‌محیطی در سراسر این حوضه آبریز تمرکز داشت.

در این اجلاس رئیس جمهور قزاقستان هشدار داد اگرچه در احیای بخش‌هایی از اکوسیستم، پیشرفت‌هایی حاصل شده اما خطرات زیست‌محیطی از تلاش‌ها برای کاهش خطرات، پیشی گرفته‌اند.

او گفت: مصرف آب به طور پیوسته در حال افزایش است. بیش از ۸۰ درصد از کل منابع آب در کشاورزی استفاده می‌شود در حالی که تلفات در سیستم‌های آبیاری همچنان به طور غیرقابل قبولی بالاست. در چنین شرایطی راه‌حل‌های هماهنگ و بلندمدت مورد نیاز است.

او خواستار در نظر گرفتن مسائل آب به عنوان یک مسئله مشترک و فوری برای کشورهای آسیای مرکزی شد و از همتایان خود خواست تا پیشنهاد ۲۰۲۵ او برای ایجاد یک کنوانسیون منطقه‌ای برای مدیریت آب را بررسی کنند.

رئیس جمهور ازبکستان نیز در حالی که کشورش برای تصدی ریاست این سازمان آماده می‌شود، بر لزوم همکاری عمیق‌تر در زمینه آب، انرژی، سازگاری با آب و هوا و بیابان‌زدایی تأکید کرد.

همچنین رئیس جمهور قرقیزستان بر اهمیت حفاظت از یخچال‌های طبیعی تأکید کرد، در حالی که رهبران ترکمنستان و تاجیکستان خواستار هماهنگی منطقه‌ای قوی‌تر و اصلاحات نهادی شدند.

در پایان اجلاس، پنج کشور چندین سند از جمله یک بیانیه مشترک و یک اعلامیه مبنی بر تعیین ۲۶ مارس به عنوان روز جهانی دریاچه آرال و رودخانه‌های تغذیه‌کننده آن را امضا کردند.

هشداری برای همه جهان

بحران دریای آرال دیگر یک مورد استثنایی نیست.

به گزارش آناتولی، امروزه در سراسر جهان دریاچه‌ها تحت فشارهای ترکیبی شامل تغییرات اقلیمی، آلودگی و استفاده بیش از حد، در حال کوچک شدن، تخریب یا ناپدید شدن هستند.

طبق گزارش برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد (UNEP)، آب‌های سطحی در صدها حوضه آبریز در سراسر جهان در حال کاهش هستند و ده‌ها میلیون نفر را تحت تأثیر قرار می‌دهند.

دریاچه ارومیه در ایران، دریاچه چاد در آفریقای مرکزی و دریاچه نمک بزرگ در ایالات متحده نیز شاهد کاهش چشمگیر آب‌های سطحی بوده‌اند.

از دریاچه تا بیابان: چه اقداماتی برای مقابله با فروپاشی «دریای آرال» انجام می‌شود؟

تغییر مساحت دریاچهٔ چاد از سال ۱۹۷۳ تا ۲۰۰۱

دریاچه‌ها ۹۰ درصد از آب شیرین سطحی جهان را تأمین می‌کنند و همراه با رودخانه‌هایی که آنها را تغذیه می‌کنند، از معیشت حدود ۶۰ میلیون نفر حمایت می‌کنند.

کارشناسان می‌گویند برداشت بیش از حد - انحراف آب سریع‌تر از آنچه که می‌تواند دوباره پر شود - همچنان یکی از مهمترین عوامل کاهش آب دریاچه‌ها در جهان است و دریای آرال به عنوان بارزترین نمونه آن شناخته می‌شود.

در عین حال تغییرات اقلیمی، تبخیر را تشدید می‌کند و الگوهای بارندگی را تغییر می‌دهد و سیستم‌های آبی شکننده را بیشتر بی‌ثبات می‌کند. آلودگی ناشی از منابعی مانند شهرها، مزارع و کارخانه‌ها نیز به کیفیت آب آسیب می‌رساند.

با وجود مقیاس بحران، UNEP می‌گوید راه‌حل‌هایی وجود دارد از جمله مدیریت بهتر آب، سیاست‌های هماهنگ در سطح حوضه آبریز و سیستم‌های نظارتی قوی‌تر برای جلوگیری از فروپاشی محیط زیستِ جهان قبل از رسیدن به سطوح بحرانی.

«دیانا کوپانسکی» از متخصصان برنامه اکوسیستم‌های آب شیرین UNEP در سال ۲۰۲۵ گفت: خبر خوب این است که ما دانش و فناوری لازم برای تغییر این وضعیت را داریم. چیزی که واقعاً به آن نیاز داریم، اراده برای شروع رفتار با تمام دریاچه‌هایمان مانند منابع گرانبهایی است که هنوز زنده هستند.

قرائت دعای توسل مردم ساوه در تجمعات امشب

تماشاخانه

«نبرد آوسترلیتز» حیله بزرگ ناپلئون که یک سپاه را روی دریاچه غرق کرد

ایران من ؛ از دل تاریخی کهن تا حال ایران امروز ما

فیلم های دیگر