تنهایی چیست؛ احساس یا شناخت؟

عصر ایران؛ مهدی مالمیر- با اطمینان و بی هیچ سایۀ تردیدی می شود این مدعا را پیش کشید که هر انسانی در طولِ مدتِ زندگی اش احساس « تنها ماندن» را از سر گذرانده است.

انسان به سبب اینکه موجودی اجتماعی است خیلی زود شاید از همان چند سال نخست زندگی با احساس تنهایی آشنا می‌شود.

«تنهایی» از آغاز جهان با انسان بوده است. تو گویی که هم‌زاد آدمی است. اما با این همه، زمان لازم بود تا تنهایی، موضوع تفکر فیلسوفان و نویسندگان قرار گیرد: اینکه تنهایی به راستی چگونه پدیده ای است؟ چه تفاوتی با گوشه نشینی و عزلت گزینی دارد؟ چرا انسان احساس تنهایی می کند؟

آیا تنهایی صرفا به معنی از جمع جدا بودن است؟ انسان تنها چه خصوصیت یا خصوصیاتی دارد؟ هرکه را که به صورتی فردی زندگی می کند می شود سبک‌سرانه تنها نامید؟

تنهایی در طول تاریخ، بیش و کم با بارِمنفی در میان انسان ها همراه بوده است. تنهایی را پدیدۀ مطلوبی نمی دانستند. تنهایی در زمان های دور، با بیماری و کهن‌سانی گره خورده بود.

اما امروزه نه فقط تنهایی بارِ منفی به مثابه روزگار رفته را از دست داده ، بلکه برای برخی فیلسوفان امری ضروری برای درک و دریافتِ خودِ آدمی است.

بهترین ودل‌پذیر ترین لحظات، ای بسا در تنهایی رقم می خوردند: تجربۀ شنیدن بهترین موسیقی ها، فیلم های از یاد نرفتنی در خلوت به سراغ انسان می آید و البته چه بسا اندیشه های بکر که در خلوت و تنهایی از ذهن و ضمیر انسان تراویده است.

بعید به نظر می رسد اندیشه های درخشان فیلسوفانی مثل اسپینوزا یا کانت و شارل دومنتسکیو در سالن های شلوغ و در حینِ معاشرت با مردم نظم و نسق یافته باشند!

با این تفاصیل، هنوز تعریف دقیقی از انسانِ تنها در دست نیست! سبب آنکه: تنهایی هم موضوعی احساسی است و هم امری شناختی است. توضیح اینکه: احساس آدمیزاد، میزان و کیفیت سلسله اعصاب اش، در برداشت او از تنها ماندن بسیار اثر گذار است. چه بسا انسانی در جشنی خودمانی در همان لحظه اول با کمترین بی اعتنایی یا نادیده گرفته شدن دست‌خوش احساس تنها شدن شود اما برای شخصی دیگر در همان شرایط چنین احساسی هرگز محل ظهور و بروز پیدا نکند.

تنهایی چنان چه ذکر آن رفت، موضوع شناخت هم هست. درک و تفسیر آدمیان از تنهایی با میزان آگاهی شان، سواد ودانش شان، جهان بینی شان و انتظارشان از زندگی و هم‌نوع گره خورده است.

به عبارت سر راست تر، تفسیر انسان از موقعیت اش به مثابه فردی تنها، نکته تعیین کننده در مسئله تنهایی به شمار می‌رود.

به عنوان نمونه، هیچ بعید نیست که مدیر یک شرکت بازرگانی که روزانه با هزاران نفر در معاشرت است و صبحانه را با فلان مدیر کارخانه و ناهار کاریِ را با بهمان نمایندۀ شرکت سرمایه گذاری صرف می کند، خود را در بیشتر طول روز( حتی در میان خانواده اش) آدمی تنها به حساب آورد.

در مقابل، خیلی بعید نیست تصور کنیم یک نویسنده در کلبه کوچکی در وسط جنگل را در نظر بگیرید که فقط برای تهیه مایحتاج روزمره اش گهگاه به شهر سری می زند و مدام در طول شبانه روز با کاراکتر های رُمان اش سر و کله می زند، خود را آدمی سرشلوغ احساس کند و...

باز با این همه، اینکه تعریف مشترک از تنهایی وجود ندارد نیز امری اغراق آمیز به نظر می رسد. می شود احساس تنهایی را با «درک نشدن از سوی دیگری» یکی گرفت. انسان هر گاه که از سوی دیگری نادیده گرفته شود، یا به بیان دیگر درک و دریافت نشود، احساس تنهایی می کند.

این احساس چنان که در سطور بالا ذکری از آن رفت، در پیوند با احساس آدمی و چگونگی تفسیرش از جهان و انتظاراتش از هم‌نوعان گره خورده است.

از این رو به نظر می رسد تنهایی با طرد شدگی یا نادیده گرفته شدن از سوی دیگری یا دیگران، رابطه نزدیک تری پیدا میکند.

از این نکته نیز ذکری لازم است که احساس تنهایی هرگز به تمامی ناپدید نمی شود. انسان، موجودی اجتماعی است. به این سبب احساس تنهایی می کند چرا که به تعبیری هیچ نیاز انسان از جمله احساس تنها نبودن، هر لحظه و هر روز برآورده نمی شود!

افزون بر این رویدادهایی در زندگی انسان وجود دارد که انسان در آنها گریزی از تنهایی ندارد. مثلا اندوه فقدان افراد نزدیک خانواده را انسان باید در تنهایی تاب بیاورد چرا که اساسا این جنس اندوه‌ها قابل اشتراک گذاری با دیگران نیست و هر انسانی ناچار است به تنهایی رختِ خود را از آب بیرون بکشد.

کتاب « فلسفه تنهایی» نوشته « لارنس اسونسن» محقق در زمینه فلسفه کتابی است خواندنی در هشت فصل که به موضوعِ تنهایی پرداخته است. این که تنهایی چیست؟ آیا احساس است یا تفسیر آدمی از موقعیت خود و... در کتاب به صورت موجز و فشرده توضیح داده شده است البته بی آنکه از لطف ودقتِ کلام بکاهد.

کتاب، جا به جا از نقل قول هایی از فیلسوفان و ادیبان بهره گرفته که خود نشانگر آشنایی بالای نویسنده با فلسفه و ادبیات است.

اگر کسی مُشتاق آن است که در باب پدیده تنهایی مطالب بیشتری بداند، این کتاب می تواند برای شروع تحقیق بسیار کارا و یاری رسان باشد.

کتاب « فلسفه تنهایی» نوشته لارس اسونسن با ترجمه خوب مترجم گران‌قدر جناب « خشایار دیهیمی» به فارسی برگردانده و به بازار کتاب روانه شده است.

آناکسیمنس؛ فیلسوفی که گفت همه چیز از «هوا» ساخته شده است

بیشتر بخوانید:

نشانه هایی که می گوید شما به تنهایی نیاز دارید

«تنهایی» چندان برای سلامتی خطرناک نیست

تنهایی را دست کم نگیرید

تماشاخانه

وقتی اشکانیان ایران را پس گرفتند؛ زمانی که رومی‌ها با تحمیل یک معاهده به سلوکیان سلاح قدرتمندشان را بدست آوردند

دریاچه ارومیه ۱۴۰۵ / واقعیست یا سراب است ؟! هنوز ۳ متر کم است ؛ یعنی ۱۱ میلیارد متر مکعب آب

فیلم های دیگر