گورستان قدیمی تهران در حاشیه اولین خیابان پایتخت

عصر ایران ؛ علی نجومی ــ شاید از هر 10 نفر تهرانی جماعت بپرسی چشم نواز ترین خیابان پایتخت کجاست، 7 یا 8 نفرشان بدون لحظه ای تامل بگویند خیابان ولی عصر. این چنارهای قدیمی سر به آسمان ساییده و عرض قابل توجه خیابان و این پیوستگی شمال و جنوب تهران را که انگار آینه تمام نمای تاریخ معاصر تهران است همه و همه خیابان ولی عصر را به خاص ترین خیابان تهران تبدیل کرده است. 

اما وقتی صحبت از قدمت و تاریخ بشود باید کلاه را به افتخار یک خیابان دیگر از سر برداریم. خیابان قبرستان- خیابان اسماعیل بزاز و حالا که دهه ها است نامش خیابان مولوی است که قدیمی ترین خیابان تهران به شمار می آید.

وقتی حدود 20 سال از سلطنت ناصرالدین شاه قاجار گذشته بود در  سال 1246 خورشیدی، اراده ملوکانه بر این قرار گرفت که حصار قدیمی شهر تهران که با نام حصار طهماسبی( به یاد شاه طهماسب صفوی) شناخته می شد با حصار و دروازه های جدیدی جایگزین شود خیابان مولوی در  امتداد  جنوبی ترین بخش حصار کشیده شد و دروازه های غار، شاه عبدالعظیم، خانی آباد و گمرک همه در امتداد همین خیابان و نزدیک به آن قرار گرفتند و تو خود حدیث مفصل خوان از این مجمل که این خیابان چه قدر مهم بوده است.

اما چرا  این خیابان در ابتدا  با نام خیابان قبرستان شناخته می شد؟

اگر روزی حوصله کردید و کمی هم خرید از جنس مواد عطاری و ادویه و حتی پارچه اعلا داشتید حتما سری به خیابان مولوی جان بزنید و قتی به انتهای شرقی این خیابان و محل تقاطع آن با خیابان صاحب جمع رسیدید به جنوب که نگاه کنید در فاصله 100 متری خود گنبد چشم نواز سبز رنگی را می بینید که مربوط به یک قبرستان قدیمی است با نام بقعه سر قبرآقا. 

اما وجه تسمیه این بقعه چیست؟  میرزا ابوالقاسم خاتون آبادی معروف به میرزا ابوالقاسم امام جمعه که از خاندان مشهور خاتون آبادی اصفهان بود او در عصر محمد شاه و بخشی از دوران حکومت ناصرالدین شاه امام جمعه تهران بود. جدش یعنی میر محمد صالح خاتون آبادی در عهد صفویان امام جمعه اصفهان و داماد محمد باقر مجلسی بود.

میرزا ابوالقاسم خان هم در سال 1226 خورشیدی در آخرین سال سلطنت محمد شاه توسط او به عنوان امام جمعه تهران منصوب شد و مسجد شاه بازار( امام خمینی فعلی) با تمام موقوفاتش به او تحویل داده شد.

از او این گونه ذکر شده است که رسم و رسوم سیاست را به ظرافت اجرا می کرد و در حالی که از الکساندر سوم امپراطور روسیه هدایای قیمتی می پذیرفت در عین حال به لرد پالمرستون وزیر خارجه وقت بریتانیا هم نامه دوستانه می نوشت تا جایی که امیرکبیر هم بابت این ظرافت ها چند باری به او عتاب کرد.

میرزا ابوالقاسم خان که با لقب ظهیرالاسلام شناخته می شد در سال ششم سلطنت ناصرالدین شاه فوت کرد و بدین مناسبت در بقعه و مقبره ای مجلل در همین نقطه فوق الذکر دفن شد که از آن پس با نام سر قبر آقا شناخته می شود و پس از او پسرش میرزا زین العابدین تهرانی  به دلیل موروثی بودن مقام امام جمعه تهران به این مقام رسید.

میرزا زین العابدین آن قدر در نزد ناصرالدین شاه عزیز بود که ضیا السلطنه دختر شاه به همسری او در آمد و نکته جالب این که زهرا خانم که حاصل این ازدواج بود بعدها با دکتر مصدق ازدواج کرد.

این سنت مدفون شدن امام جمعه های تهران در این قبرستان ادامه یافت. اما آخرین امام جمعه تهران در پیش از پیروزی انقلاب اسلامی سال 1357، یعنی سید حسن امامی در سال 1358 در سويس فوت شد و در شهر لوزان سویس به خاک سپرده شد.

بقعه سر قبر آقا در طول دوران محل دفن افراد بسیاری و از جمله مشاهیر بوده است گرچه بخشی از قبرستان در دوره رضاخان تخریب شد تا باغ فردوس در آن جا ساخته شود.

از جمله این مشاهیر می توان از سعید نفیسی و پدرش ناظم الاطبا پزشک مخصوص مظفرالدین شاه و موسس بیمارستان سینا ( مریضخانه دولتی سابق) به عنوان اولین بیمارستان مدرن ایران نام برد.

معماری و خصوصیات ظاهری 

این بقعه همانند اکثر بناهای قاجاری دارای چهار ایوان است. در این اثر از آینه‌کاری، گچبری، گچکاری و رنگ‌آمیزی زمینه و طرح‌ها سنگ حجاری استفاده شده و به دلیل نوع تزئینات و کاشیکاری‌های نفیس شده از جمله بناهای فاخر دوره قاجاریه می‌باشد.

بنا به شکل مستطیل و بر روی سکویی به ارتفاع یک متر از سطح و در جهت شرقی - شرقی احداث شده‌است.

در نمای بیرونی بقعه ۴ ایوان وجود دارد که در هر ضلع خودنمایی می‌کند. این بنا دارای محوطه‌ای مستطیل شکل است و روی سکویی به ارتفاع یک متر از سطح محوطه اطراف خود قرار گرفته‌است.

بنای اصلی در جهت شرقی - غربی احداث شده و گنبد بزرگ آن بر فراز بخش میانی، روی جرزها و پایه‌های بنا استوار گردیده؛ در نمای بیرونی بقعه چهار ایوان وجود دارد که در هر ضلع خودنمایی می‌کند.

تولیت بقعه از سال ۱۳۷۷ بر عهده محسن ظهیر امامی نوه سید زین العابدین امام جمعه می‌باشد.

پارادوکس تجربه: دانایان هم اشتباه می کنند / پرونده های عجیب نابودی: نوکیا، کداک، چلنجر و ایرفرانس 447

بیشتر بخوانید:

ساخت گورستان‌های جدید تهران آغاز شد

بخشی از تهران قدیم در دوره قاجار (عکس)

مرمت «عمارت قاجاری» در قلب تهران شروع شد

تماشاخانه

ایران من ؛ از دل تاریخی کهن تا حال ایران امروز ما

آمریکا و جنگ برای «ام آی سی» ؛ نتانیاهو و اورانیوم بهانه است / «زنده باد جنگ‌های ابدی»

فیلم های دیگر