با سه زن ناجی گیاهان آشنا شوید

به مناسبت روز جهانی سلامت گیاهان، در این گزارش با سه زن دانشمند آشنا می‌شویم که سهم بزرگی را در پیشبرد پژوهش‌های آسیب‌شناسی گیاهان و هموار کردن راه زنان برای ورود به این حوزه داشته‌اند.

به گزارش ایسنا، تاریخ آسیب‌شناسی گیاهان شامل دستاوردها و موفقیت‌های بسیاری از دانشمندانی است که علم امروزه را شکل داده‌اند. در میان دانشمندان پیشگام در آسیب‌شناسی گیاهی، سه زن وجود دارند که به تثبیت نقش زنان در این حوزه کمک کردند.

به نقل از انجمن بیماری‌شناسی گیاهی آمریکا، این سه زن دانشمند در حوزه آسیب‌شناسی گیاهی، «فلورا پترسون»(Flora Patterson)، «افی ساوتورث»(Effie Southworth) و «مارگارت نیوتن»(Margaret Newton) هستند که در ادامه با آنها آشنا می‌شویم.

فلورا پترسون

«فلورا وامبا پترسون»(Flora Waumbaugh Patterson) متولد ۱۸۴۷ در ایالت اوهایوی آمریکا در دوران کودکی برای سرگرمی به مطالعه قارچ‌ها پرداخت و بعدها در سال ۱۸۶۵ مدرک کارشناسی خود را از «کالج آنتیاک»(Antioch College) دریافت کرد.

فلورا در سال ۱۸۶۹ با کاپیتان «ادوین پترسون»(Edwin Patterson) ازدواج کرد و صاحب دو پسر شد. ادوین در انفجار یک کشتی بخار به معلولیت دچار شد و فلورا در دوره‌ای که فرصت‌های شغلی زنان محدود بود، نان‌آور خانواده‌اش شد.

فلورا به مدت ۱۰ سال تا زمان مرگ شوهرش، مخارج خانواده‌ را تأمین کرد و به مراقبت از شوهر مجروحش پرداخت. او در همین مدت به تحصیل ادامه داد و در سال ۱۸۸۳ مدرک کارشناسی ارشد خود را از «کالج وسلیان»(Wesleyan College) دریافت کرد. پس از مرگ ادوین، فلورا پسرانش را برای ثبت نام در مدارس آمادگی دانشگاه به ساحل شرقی منتقل کرد.

یکی از ماندگارترین مشارکت‌های فلورا، همکاری او با «مجموعه ملی قارچ آمریکا»(U. S. National Fungus Collection) بود. در طول کار فلورا با این مجموعه، تعداد نمونه‌ها از ۱۹ هزار به ۱۱۵ هزار افزایش یافت. او در طول کار خود، چندین گروه قارچ بیماری‌زا را نیز طبقه‌بندی کرد.

فلورا با این باور که همه مقدمات برای تحصیل او در «دانشگاه ییل»(Yale University) فراهم شده است، به شرق نقل مکان کرد اما وقتی به آنجا رسید، متوجه شد که دانشگاه ییل دانشجویان زن را نمی‌پذیرد. بنابراین، فلورا برنامه‌های خود را تغییر داد و در «کالج رادکلیف»(Radcliffe College) ثبت نام کرد تا مطالعات گیاه‌شناسی خود را ادامه دهد و به عنوان دستیار در آزمایشگاه «هرباریوم گری»(Gray Herbarium) در «دانشگاه هاروارد»(Harvard University) خدمت کند.

فلورا پس از شرکت در آزمون خدمات ملکی در سال ۱۸۹۵، به عنوان دستیار آسیب‌شناس در بخش آسیب‌شناسی سبزیجات «وزارت کشاورزی آمریکا»(USDA) استخدام شد. او هنگام شروع کار خود در وزارت کشاورزی ۴۸ سال داشت.

فلورا در طول ۲۷ سال خدمت خود، به طور قابل توجهی به علم نوپای آسیب‌شناسی گیاهی و آینده آن کمک کرد. یکی از ماندگارترین مشارکت‌های فلورا، همکاری او با «مجموعه ملی قارچ آمریکا»(U. S. National Fungus Collection) بود. این مجموعه، نمونه‌های قارچ را به عنوان مرجع و برای تحلیل نگهداری می‌کند. در طول کار فلورا با این مجموعه، تعداد نمونه‌ها از ۱۹ هزار به ۱۱۵ هزار افزایش یافت. او در طول کار خود، چندین گروه قارچ بیماری‌زا را نیز طبقه‌بندی کرد.

علاوه بر این، فلورا در ایجاد نیاز به بازرسی کالاهای کشاورزی و سایر کالاهای وارداتی فعال بود. کار او در این زمینه شامل تلاش برای جلوگیری از ورود و گسترش آفت‌های «سوختگی شاه‌بلوط» و «زگیل سیب زمینی» بود. همچنین، فلورا در تصمیم بحث‌برانگیز مبنی بر رد کردن اولین مجموعه درختان گیلاس اهداشده به واشنگتن دی‌سی توسط ژاپن به دلیل عوامل بیماری‌زای یافت‌شده روی درختان نقش داشت. در نتیجه این تصمیم، مجموعه دوم درختان گیلاس پیش از ارسال ضدعفونی شدند و اکنون به نماد محبوب رسیدن بهار در واشنگتن تبدیل شده‌اند.

افی ساوتورث

«افی آلمیرا ساوتورث اسپالدینگ»(Effie Almira Southworth Spalding) در سال ۱۸۶۰ در شهر نورث کالینز ایالت نیویورک به دنیا آمد. او در «کالج آلگنی»(Allegheny College) و «دانشگاه میشیگان»(UMich) تحصیل کرد و مدرک کارشناسی خود را در سال ۱۸۸۵ گرفت. افی به عنوان عضو هیئت علمی زیست‌شناسی و مربی گیاه‌شناسی در «کالج برین ماور»(Bryn Mawr College) مشغول به کار شد.

افی در سال ۱۸۸۷ به توصیه «اروین فرینک اسمیت»(Erwin Frink Smith) آسیب‌شناس گیاه آمریکایی به عنوان دستیار در بخش قارچ‌شناسی وزارت کشاورزی آمریکا استخدام شد و بدین ترتیب، به اولین زن پژوهشگر در زمینه آسیب‌شناسی گیاهی تبدیل شد که توسط وزارت کشاورزی آمریکا استخدام شده بود.

افی یک پژوهشگر فعال بود. در مجموعه‌های ملی قارچ وزارت کشاورزی آمریکا هنوز هم می‌توان ۶۹ نمونه قارچ و چهار نمونه آب‌کپک یافت که توسط افی جمع‌آوری، شناسایی و ذخیره شده‌اند. او درباره تجزیه انگور و سیب، آنتراکنوز گل ختمی، درمان شیمیایی لکه سیاه سیب و علت‌شناسی یک بیماری مخرب جو دوسر تحقیق کرد. شناخته‌شده‌ترین سهم افی در ارائه اولین توصیف از آنتراکنوز پنبه و شناسایی عامل آن موسوم به «Colletotrichum gossypii» بود.

در مجموعه‌های ملی قارچ وزارت کشاورزی آمریکا هنوز هم می‌توان ۶۹ نمونه قارچ و چهار نمونه آب‌کپک یافت که توسط افی جمع‌آوری، شناسایی و ذخیره شده‌اند.افی در سال ۱۸۹۲ با پذیرش سمت دستیار گیاه‌شناسی در «کالج بارنارد»(Barnard College) به کار خود در وزارت کشاورزی آمریکا پایان داد. او در سال ۱۸۹۵ با «ولنی اسپالدینگ»(Volney Spaulding) گیاه‌شناس آمریکایی ازدواج کرد و از سمت خود در کالج بارنارد استعفا داد؛ زیرا در آن زمان، زنان متاهل در کالج بارنارد استخدام نمی‌شدند.

ولنی اسپالدینگ به عنوان رئیس بخش گیاه‌شناسی دانشگاه میشیگان خدمت می‌کرد و افی به مدت ۹ سال به عنوان دستیار او مشغول به کار بود. بین سال‌های ۱۹۰۵ تا ۱۹۱۱، افی در «آزمایشگاه گیاه‌شناسی کویر»(Desert Botanical Lab) برای «موسسه کارنگی»(Carnegie Institute) مشغول به مطالعه «کاکتوس ساگوارو»(Cereus giganteus) در کویر بود.

افی پس از مرگ همسرش در سال ۱۹۱۸ به «دانشگاه جنوب کالیفرنیا»(USC) نقل مکان کرد و به عضویت هیئت علمی گیاه‌شناسی درآمد. او در سال ۱۹۲۲ در ۶۲ سالگی، مدرک کارشناسی ارشد گیاه‌شناسی را دریافت کرد. افی به عنوان استاد به خدمت خود ادامه داد و در سال ۱۹۳۸ به عنوان متصدی افتخاری هرباریوم منصوب شد. آخرین سوابق او در اوایل سال ۱۹۴۷، کمی پیش از مرگش در آوریل ۱۹۴۷ در ۸۷ سالگی به هرباریوم اضافه شدند.

مارگارت نیوتن

«مارگارت براون نیوتن»(Margaret Brown Newton) در ۲۰ آوریل ۱۸۸۷ در شهر مونترآل استان کبک کانادا متولد شد. اگرچه پدر مارگارت تحصیلات عالی را تشویق نمی‌کرد؛ اما مارگارت، خواهر و سه برادرش تحصیلات عالی را دنبال کردند و چهار نفر از آنها مدرک دکتری را در حوزه کشاورزی گرفتند.

مارگارت حرفه و تحصیلات خود را در رشته آموزگاری آغاز کرد. او تدریس را در مدرسه‌ای واقع در نورث نیشن میلز آغاز کرد و سپس به «موسسه کالجیت»(Collegiate Institute) در انتاریو رفت. مارگارت پس از گذراندن چهار سال دیگر به عنوان آموزگار، در یک برنامه هنری در «دانشگاه مک‌مستر»(McMaster University) ثبت نام کرد، اما پس از بازدید از برادرش در «کالج مک‌دونالد»(Macdonald College) که محل دانشکده کشاورزی «دانشگاه مک‌گیل»(McGill University) بود، رشته تحصیلی خود را تغییر داد و در رشته کشاورزی کالج مک‌دونالد پذیرفته شد.

در طول تحصیل، مارگارت و «ویلیام پولاک فریزر»(William Pollock Fraser) قارچ‌شناس کانادایی از رئیس دانشکده درخواست کردند که برای مارگارت استثنا قایل شود و به او اجازه دهد در ساعات عصر از آزمایشگاه‌ها استفاده کند، زیرا این کار برای دانشجویان دختر ممنوع بود. آنها موفق شدند اجازه استفاده از آزمایشگاه را برای مارگارت بگیرند، اما او همچنان باید از مقررات منع رفت و آمد که ایجاب می‌کرد همه دانشجویان دختر تا ساعت ۱۰ شب در اتاق‌های خود یا سایر اقامتگاه‌ها باشند، پیروی می‌کرد. در طول سال دوم تحصیل، مارگارت به پژوهش فریزر روی زنگ غلات علاقه‌مند شد.

تابستان پس از آن، در حالی که فریزر نمونه‌هایی را از سراسر کانادا جمع‌آوری می‌کرد، مارگارت مجموعه قارچ‌های او را حفظ کرد و نمونه‌های جدیدی را که او فرستاده بود، آزمایش کرد. مارگارت با «چارلز ساندرز»(Charles Saunders) نیز ملاقات کرد که بذر گندم بهاره جدیدش موسوم به «مارکیز» را در اختیار او قرار داد.

وقتی او مارکیز را در آزمایش زنگ غلات گنجاند، متوجه شد که همه قارچ‌های زنگ ساقه، واکنش یکسانی را نسبت به مارکیز ندارند. خیلی زود، فریزر و مارگارت این نظریه را مطرح کردند که قارچ‌های زنگ ساقه از نظر ژنتیکی متغیر هستند و از بیش از یک سویه تشکیل شده‌اند.

مارگارت نیوتن اولین زن کانادایی بود که مدرک دکتری خود را در علوم کشاورزی دریافت کرد.مارگارت در سال ۱۹۱۸ به اولین زنی تبدیل شد که از کالج مک‌دونالد با مدرک کشاورزی فارغ‌التحصیل شد و در سال ۱۹۱۹ نیز مدرک کارشناسی ارشد خود را دریافت کرد.

 مارگارت به طور مشترک با «دبلیو. پی. تامپسون»(W. P. Thompson) پرورش‌دهنده گندم در استان ساسکاچوان کانادا و «ای. سی. استاکمن»(E. C. Stakman) در «دانشگاه مینه‌سوتا»(University of Minnesota) همکاری کرد و در سال ۱۹۲۲ با پایان‌نامه «پژوهش‌هایی در مورد زنگ ساقه گندم» مدرک دکتری خود را گرفت. او اولین زن کانادایی بود که مدرک دکتری خود را در علوم کشاورزی دریافت کرد.

مارگارت در طول دوران حرفه‌ای خود همچنان در پژوهش درباره زنگ غلات نقش مهمی ایفا کرد. پژوهش‌های او شامل شناسایی نژادهای زنگ ساقه گندم، اثرات نور و دما بر جوانه‌زنی و ایجاد آلودگی، اولین مطالعات ژنتیکی روی زنگ گندم، ماهیت بیماری‌های زنگ گندم، قوانین وراثت «گرگور مندل»(Gregor Mendel) درباره بیماری‌زایی در قارچ‌های زنگ، تفکیک مستقل ژن‌های بیماری‌زای آنها و تمایز ژنتیکی سویه‌های گوناگون در یک نژاد بود.

مارگارت در سال ۱۹۴۲ به عضویت انجمن سلطنتی کانادا درآمد و در سال ۱۹۴۸ «مدال فلاول»(Flavelle Medal) را دریافت کرد. مارگارت از سال ۱۹۲۴ تا سال ۱۹۴۵ که به دلیل بیماری ناشی از قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض هاگ‌های زنگ مجبور به بازنشستگی شد، در «آزمایشگاه تحقیقات زنگ دومینیون»(Dominion Rust Research Laboratory) در «دانشگاه مانیتوبا»(UManitoba) کار می‌کرد.

وقتی دولت کانادا به دلیل بازنشستگی زودهنگام مارگارت درباره اعطای مستمری کامل به او مردد بود، کشاورزان غلات غرب کانادا به دولت دادخواستی دادند و اظهار داشتند: «این زن میلیون‌ها دلار برای کشور صرفه‌جویی کرده است.» به مارگارت مستمری کامل اعطا شد.

مارگارت تا زمان مرگش در سال ۱۹۷۱ با علاقه بسیار فعال ماند. آخرین جایزه مارگارت در سال ۱۹۹۱ به او تعلق گرفت؛ زمانی که به تالار مشاهیر علوم در اتاوا راه یافت.

فلورا، افی و مارگارت زنانی هستند که مسیرهای ورود به علم را برای دیگران هموار کردند. سهم آنها در آسیب‌شناسی گیاهی در طول توسعه اولیه آسیب‌شناسی گیاهی و نقش آن در کشاورزی، متمایز و حیاتی بود. اگرچه حرفه آنها به عنوان دانشمند در آغاز قرن بیستم با توجه به مفاهیم نقش‌های مناسب زنان پیچیده بود، اما دستاوردهای آنها در طول سال‌ها به وضوح درخشیدند تا به علم امروز کمک کنند و همچنان الهام‌بخش دیگران برای دنبال کردن مسیر آنها باشند.

درباره روز جهانی سلامت گیاهان

روز جهانی سلامت گیاهان که روزی برای بزرگداشت ناجیان خاموش سیاره ماست، ۱۲ مه برگزار می‌شود تا آگاهی جهانی را درباره چگونگی حفاظت از سلامت گیاهان افزایش دهد و به پایان دادن گرسنگی و فقر، حفاظت از تنوع زیستی و محیط زیست و تقویت توسعه اقتصادی کمک کند.

به نقل از ژنو انوایرومنت، سلامت ما و سیاره ما به گیاهان بستگی دارد. گیاهان ۸۰ درصد از غذایی که می‌خوریم و ۹۸ درصد از اکسیژنی که تنفس می‌کنیم را تشکیل می‌دهند، اما در معرض تهدید هستند. «سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد»(FAO) در سال ۲۰۲۱ گزارش داد که سالانه تا ۴۰ درصد از محصولات غذایی به دلیل آفت‌ها و بیماری‌های گیاهی از بین می‌روند.

 این امر به کشاورزی آسیب می‌رساند، گرسنگی روبه‌رشد جهان را تشدید می‌کند و سایه تهدید را بر معیشت روستاییان می‌اندازد. از آنجا که بیماری‌های گیاهی فقط در سال ۲۰۲۱ بیش از ۲۲۰ میلیارد دلار برای اقتصاد جهانی هزینه داشته‌اند، محافظت از گیاهان در برابر آفت‌ها و بیماری‌ها بسیار مقرون‌به‌صرفه‌تر از مقابله با فوریت‌های سلامت گیاهان است.

تغییرات اقلیمی و فعالیت‌های انسانی نیز اکوسیستم‌ها را تغییر می‌دهند، به تنوع زیستی آسیب می‌رسانند و مکان‌های جدیدی را برای رشد آفت‌ها ایجاد می‌کنند. سفر و تجارت بین‌المللی که در دهه گذشته سه برابر شده است نیز به گسترش آفت‌ها و بیماری‌ها منجر می‌شود. در رویارویی با این بحران‌ها باید از گیاهان هم برای مردم و هم برای سیاره زمین محافظت کنیم و همه ما نقشی برای ایفا کردن داریم.

سازمان ملل متحد روز ۱۲ مه را به عنوان «روز جهانی سلامت گیاهان» نامگذاری کرد تا آگاهی جهانی را درباره چگونگی حفاظت از سلامت گیاهان برای پایان گرسنگی، کاهش فقر، حفاظت از تنوع زیستی و محیط زیست و تقویت توسعه اقتصادی افزایش دهد. این روز میراث مهم سال بین‌المللی سلامت گیاهان ۲۰۲۰ است که در سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۱ گرامی داشته شد.

به نقل از وب‌سایت رسمی کنوانسیون بین‌المللی حفظ نباتات، امسال بر امنیت زیستی به عنوان خط مقدم دفاع از سیستم‌های غذایی تمرکز شده است. ما امروز با محافظت از گیاهان می‌توانیم معیشت و تغذیه میلیاردها نفر را در آینده تضمین ‌کنیم.

به نقل از وب‌سایت رسمی سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد، گیاهان فقط پشتیبان زندگی انسان‌ها و حیوانات نیستند. آنها در حفظ سلامت کل سیاره ما نقش اساسی دارند. در رویکرد «سلامت واحد»(One Health) که بر ارتباط متقابل انسان‌ها، حیوانات، گیاهان و اکوسیستم‌ها تأکید دارد، سلامت گیاهان یک رکن حیاتی اما کمتر شناخته شده است. سلامت واحد خواستار تلاش‌های مشترک رشته‌های گوناگون در سطح محلی، ملی و جهانی به منظور دستیابی به سلامت مطلوب برای مردم، حیوانات و محیط زیست است.

در ادامه چند دلیل برای اهمیت سلامت گیاهان آورده شده است.

۱. گیاهان سالم، کلید سلامت واحد هستند.

گیاهان در طرح سلامت واحد، نقش محوری دارند و سلامت انسان‌ها، حیوانات و محیط زیست را به هم پیوند می‌دهند. آفت‌های گیاهی سالانه تا ۴۰ درصد از تلفات محصولات کشاورزی را به خود اختصاص می‌دهند، به اکوسیستم‌ها آسیب می‌رسانند، استفاده از آفت‌کش‌ها را افزایش می‌دهند و سلامت انسان و حیوان را در معرض خطر قرار می‌دهند.

 گیاهان سالم بین انسان‌ها، دام‌ها و حیات وحش مانع ایجاد می‌کنند و خطر بیماری‌های مشترک بین انسان و دام مانند ابولا و ویروس نیپا را کاهش می‌دهند. جنگل‌زدایی، تغییرات کاربری زمین و هجوم آفت‌ها، حیات وحش را به سکونتگاه‌های انسانی نزدیک‌تر می‌کند و خطر شیوع بیماری به حیوانات و انسان‌ها را افزایش می‌دهد. گیاهان سالم برای جلوگیری از این شیوع‌ها بسیار مهم هستند.

۲. گیاهان بنیان زندگی هستند.

گیاهان بیش از ۸۰ درصد از رژیم غذایی انسان و ۹۸ درصد از اکسیژن مورد استفاده او را تأمین می‌کنند و منبع اصلی خوراک دام هستند. آنها منبع حیاتی ویتامین‌ها، مواد معدنی و فیبر هستند که برای سلامت انسان و حیوان ضرورت دارند. هنگامی که آفت‌ها و بیماری‌ها سلامت گیاهان را به خطر می‌اندازند، کل زنجیره‌های غذایی می‌توانند از هم بپاشند و به گرسنگی، سوءتغذیه و بی‌ثباتی اقتصادی منجر شوند. حفاظت از سلامت گیاهان، دسترسی مداوم و ایمن به غذا را تضمین می‌کند و از امنیت غذایی پشتیبانی می‌کند.

۳. گیاهان از معیشت پشتیبانی می‌کنند و اقتصادها و تجارت جهانی را تقویت می‌کنند.

محصولات کشاورزی و جنگل‌های سالم، درآمد میلیون‌ها کشاورز خرده‌پا، تاجران و جوامع روستایی را تأمین می‌کنند. شیوع آفت‌های گیاهی مانند مگس میوه و سوسک حنایی خرما یا بیماری‌هایی مانند زنگ برگی گندم می‌تواند اقتصادهای ملی را ویران کند، بازارهای صادراتی را مختل سازد و فقر و مهاجرت را افزایش دهد. سرمایه‌گذاری در حوزه سلامت گیاهان، به تقویت اقتصادهای روستایی می‌پردازد و به ایجاد تاب‌آوری در برابر شوک‌های اقتصادی کمک می‌کند.

۴. گیاهان به کاهش تغییرات اقلیمی کمک می‌کنند.

گیاهان به ویژه جنگل‌ها، علفزارها و زمین‌های باتلاقی به عنوان جاذب کربن عمل می‌کنند. جنگل‌ها سالانه تقریباً ۲.۶ میلیارد تن دی‌اکسید کربن جذب می‌کنند و به مبارزه با تغییرات اقلیمی و بهبود کیفیت هوا کمک می‌کنند. حفظ سلامت گیاهان برای کاهش و سازگاری با تهدیدات اقلیمی بسیار مهم است. گیاهان سالم مدافعان طبیعی اقلیم هستند. محافظت امروز از آنها، فردایی پاک‌تر و سبزتر را تضمین می‌کند.

۵. گیاهان به تضمین آب پاک کمک می‌کنند.

بیش از ۸۰ درصد فاضلاب بدون تصفیه تخلیه می‌شود و به محیط زیست راه می‌یابد. پوشش گیاهی سالم به عنوان یک فیلتر طبیعی عمل می‌کند، کیفیت آب را بهبود می‌بخشد و آلودگی و خطر بیماری‌های ناشی از آب را کاهش می‌دهد. محافظت از گیاهان از منابع حیاتی آب نیز محافظت می‌کند. وقتی از سلامت گیاهان محافظت می‌کنیم، از سلامت جوامع و اکوسیستم‌های خود محافظت می‌کنیم و دسترسی به آب پاک را برای همه تضمین می‌کنیم.

۶. گیاهان سالم از اکوسیستم‌های سالم پشتیبانی می‌کنند و از تنوع زیستی محافظت می‌کنند.

گیاهان با تثبیت خاک، تصفیه هوا، پاکسازی آب، تنظیم چرخه آب و حمایت از تنوع زیستی، سیستم‌های حیاتی زیست‌محیطی زمین را تنظیم می‌کنند. آنها از فرسایش خاک جلوگیری می‌کنند، به محافظت از حشرات مفید مانند زنبورها و میکروب‌ها می‌پردازند و به کاهش استفاده از مواد شیمیایی کمک می‌کنند. از دست دادن تنوع زیستی، تاب‌آوری اکوسیستم را کاهش می‌دهد و هم محیط زیست و هم جوامع انسانی را در برابر تغییرات شدید آب‌وهوایی، آفت‌ها و شیوع بیماری‌ها آسیب‌پذیرتر می‌کند.

یادداشت احساسی بهنوش طباطبایی برای ایران

بیشتر بخوانید:

از کنجکاوی تا کشف؛ میراث مریم میرزاخانی برای جهان علم

تماشاخانه

عروس‌های سیاه‌پوش؛ دخترانی که خودشان را سیاه‌بخت کردند

حمله به میراث جهانی ؛ موج انفجار با کاخ گلستان چه کرد؟ وقتی پرتابه‌‌ها بر سر کاخ قاجاری فرود آمدند

فیلم های دیگر