آیا روسیه می تواند به ایران در رفع محاصره دریایی کمک کند؟

آیا روسیه می‌تواند در بحبوحه محاصره دریایی ایران از سوی ترامپ، به عنوان یک شاهرگ اقتصادی برای ایران عمل کند؟ تحلیلگران می‌گویند که مسکو می‌تواند در دوران سخت، یک "شاهرگ" برای اقتصاد ایران باشد، اما مسائل لجستیکی و هزینه‌های مسیرهای تجاری جدید، انگیزه‌های بلندمدت کمی ارائه می‌دهند.

به گزارش عصرایران، خبرگزاری الجزیره با انتشار گزارشی به نقش روسیه در کمک به ایران در دور زدن محاصره دریایی آمریکا پرداخته و نوشته است:

در حالی که ایران با عواقب اقتصادی محاصره طولانی مدت تنگه هرمز و محاصره دریایی آمریکا دست و پنجه نرم می کند، توجه این کشور به سمت شمال معطوف شده است.

با مختل شدن خطوط کشتیرانی خلیج فارس و محدود شدن صادرات نفت، تهران ممکن است به دنبال وابستگی کمتر به خلیج فارس و بیشتر به مجموعه‌ای از راه‌آهن‌ها، بنادر دریای خزر و شبکه‌های تجاری دوران تحریم باشد که آن را به روسیه متصل می‌کنند.

اهمیت این رابطه این هفته زمانی برجسته شد که عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، برای مذاکره با ولادیمیر پوتین، رئیس فدراسیون روسیه، به سن پترزبورگ سفر کرد و از حمایت "محکم و تزلزل‌ناپذیر" مسکو در جریان بحث دو طرف در مورد جنگ، تحریم‌ها و آینده تنگه هرمز تمجید کرد.

اما آیا مسکو واقعا می‌تواند یک شاهرگ برای اقتصاد محاصره شده و جنگ‌زده ایران ارائه دهد و آیا اصلا می‌خواهد این کار را انجام دهد؟ ما برای فهمیدن این موضوع با کارشناسان صحبت کردیم.

تجارت دوجانبه رو به افزایش اما ناچیز

روابط اقتصادی بین ایران و روسیه پس از خروج ایالات متحده از توافق هسته‌ای سال 2015 (برجام) در سال 2018 و اعمال مجدد تحریم‌های گسترده علیه تهران، عمیق‌تر شد.

حمله تمام عیار روسیه به اوکراین در سال 2022 به تسریع این روند کمک کرد، زیرا هر دو کشور خود را به طور فزاینده‌ای از سیستم مالی غرب جدا یافتند. آنها برای حفظ جریان کالا، انرژی و پول به شبکه‌های دور زدن تحریم‌ها، سیستم‌های پرداخت جایگزین و کریدورهای تجاری غیرغربی روی آوردند.

تجارت فعلی تحت سلطه محصولات کشاورزی - به ویژه گندم، جو و ذرت - در کنار ماشین‌آلات، فلزات، چوب، کود و نهاده‌های صنعتی است. تهران همچنین پهپادهای "شاهد" کم‌هزینه را در اختیار روسیه قرار داده است که روسیه آنها را به‌روزرسانی کرده و در جنگ خود علیه اوکراین از آنها استفاده کرده است.

"سرگئی تسویلیوف"، وزیر انرژی روسیه، در یک کمیسیون بین دولتی در مورد همکاری‌های تجاری و اقتصادی بین مسکو و تهران در سال 2025 گفت: "گردش مالی تجارت در سال گذشته [2024] به 4.8 میلیارد دلار رسید، اما ما معتقدیم که پتانسیل تجارت متقابل ما بسیار بیشتر است."

گزارش شده است که تجارت دوجانبه در این دوره 16 درصد افزایش یافته است که عمدتا ناشی از صادرات غلات، فلزات، ماشین‌آلات و کالاهای صنعتی روسیه است.

اما کارشناسان می‌گویند که با وجود این افزایش، روابط تجاری کلی در مقایسه با تجارت ایران با چین یا کشورهای خلیج فارس نسبتا کم است.

"مهدی قدسی"، اقتصاددان موسسه مطالعات اقتصادی بین‌المللی وین، به الجزیره گفت: "تجارت بین این دو کشور قابل توجه نیست، زیرا هر دو کشور تقریبا محصولات مشابهی تولید می‌کنند و صنایع آنها مشابه است."

جایگزین‌های هرمز

ستون فقرات تجارت روسیه و ایران، کریدور حمل و نقل بین‌المللی شمال-جنوب (INSTC) است، شبکه‌ای از خطوط کشتیرانی، راه‌آهن و جاده‌هایی که روسیه را به ایران و به آسیا متصل می‌کند و مسیرهای دریایی تحت کنترل غرب را دور می‌زند.

کالاها از بنادر جنوبی روسیه، از طریق دریای خزر به بنادر شمالی ایران، از جمله بندر انزلی، منتقل می‌شوند و سپس از طریق راه‌آهن یا کامیون ادامه می‌یابند.

این مسیر برای صادرات غلات، ماشین‌آلات و صنایع روسیه به ایران به طور فزاینده‌ای اهمیت پیدا کرده است.

"نعیم اسلم"، تحلیلگر ارشد بازار در Think Markets مستقر در لندن، به الجزیره گفت که این مسیر می‌تواند به عنوان یک "راه نجات پایدار اما جزئی" عمل کند و افزود که بنادر روسیه در "آستاراخان"، در دلتای رودخانه ولگا در نزدیکی دریای خزر، و "ماخاچ‌قلعه"، در دریای خزر، در حال حاضر "برای افزایش غلات، فلزات، چوب و محصولات تصفیه شده آماده هستند."

یک شاخه غربی نیز از جمهوری آذربایجان عبور می‌کند، اگرچه یک خط آهن کلیدی مفقود شده بین رشت و آستارا در شمال ایران هنوز ناتمام مانده است.

در سال 2023، مسکو موافقت کرد که به تامین مالی این خط کمک کند و رئیس فدراسیون روسیه این توافق را "رویداد بزرگی" خواند که "به تنوع قابل توجه جریان‌های ترافیک جهانی کمک خواهد کرد."

در تئوری آسان‌تر از عمل

تحلیلگران می‌گویند اگرچه این مسیرها ممکن است یک راه‌حل موقت ارائه دهند، اما تنگه هرمز مقیاس و کارایی‌ای را ارائه می‌دهد که کریدورهای ریلی و زمینی به راحتی نمی‌توانند جایگزین آن شوند.

"آدام گریمشاو"، مورخ اقتصادی در دانشگاه هلسینکی، به الجزیره گفت: "اگرچه تجارت دریایی در هفته‌های اخیر بسیار بی‌ثبات بوده است، اما از دیدگاه تاریخی، این به سادگی سریع‌ترین و مقرون به صرفه‌ترین راه حمل و نقل هر چیزی است."

نادر هاشمی، دانشیار دانشگاه جورج تاون، به الجزیره گفت: "تقریبا 90 درصد از تجارت بین‌المللی ایران، تجارت دریایی است که از طریق خلیج فارس انجام می‌شود و نمی‌توان آن را به سرعت یا بلافاصله از طریق دسترسی زمینی به ایران یا از طریق حمل و نقل هوایی برای دور زدن محاصره آمریکا جایگزین کرد."

قدسی گفت روسیه ممکن است بتواند در کوتاه‌مدت "راه نجاتی" ارائه دهد، همانطور که در زمان خشکسالی ایران غلات صادر کرد، اما در درازمدت، به سادگی "نمی‌تواند جایگزین" حجم عظیم تجارت دریایی شود.

تغییر مسیرهای تجاری از طریق زمینی "زمان می‌برد"، قیمت‌ها را برای مصرف‌کنندگان افزایش می‌دهد و با فاسد شدن مواد فاسدشدنی در طول مسیر، ضایعات غذایی بیشتری ایجاد می‌کند.

آیا مسکو می‌خواهد یا می تواند به ایران کمک کند؟

برخی تحلیلگران می‌گویند که ایجاد یک راه نجات اقتصادی برای ایران به نفع روسیه نیست.

"جان لاف"، رئیس سیاست خارجی در مرکز استراتژی‌های جدید اوراسیا، با اشاره به نشانه‌های رکود در داخل روسیه، فشار بر ذخایر و ناامیدی فزاینده از جنگ طولانی مدت در اوکراین، به الجزیره گفت: "آنها مشکلات اقتصادی خودشان را دارند."

وی با اشاره به جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران گفت، در حالی که مسکو می‌تواند حمایت نمادین یا کمک‌های بشردوستانه محدودی ارائه دهد، "اکنون زمان مناسبی" برای سرمایه‌گذاری در ایران نیست.
او گفت، جایگزینی تجارت دریایی با مسیرهای زمینی، علیرغم سال‌ها بحث در مورد کریدورهای جایگزین که دو کشور را به هم متصل می‌کنند، بسیار دشوار خواهد بود.

کارشناسان می‌گویند که این امر لزوما به اقتصاد ایران که به تمام درآمد صادراتی خود نیاز دارد، کمکی نخواهد کرد.

هاشمی گفت: "بخش عمده‌ای از اقتصاد ایران حول فروش نفت می‌چرخد و با توجه به اینکه این امر توسط محاصره آمریکا مسدود یا محدود شده است، روسیه واقعا نمی‌تواند در این زمینه کمکی کند."
با این حال، برخی دیگر از تحلیلگران خوش‌بین‌تر هستند.

نعیم اسلم یکی از آنهاست که در این باره معتقد است: "حمایت از ایران، قیمت‌های جهانی بالاتر نفت را تضمین می‌کند که اقتصاد جنگی روسیه را تقویت می‌کند، تسلط بر کریدور شمال به جنوب را برای تجارت آسیا تثبیت می‌کند و یک متحد کلیدی ضد غربی را زنده نگه می‌دارد - هیچ نکته منفی برای مسکو در خلیج فارس چندپاره وجود ندارد."

وزیر دارایی آمریکا : ترامپ به من گفته فشارهای اقتصادی به ایران را بیشتر کنم

بیشتر بخوانید:

روسیه: برنامه‌ای برای خروج از اوپک‌پلاس نداریم

دستور ترامپ برای محاصره طولانی مدت بنادر ایران

روایت عراقچی از دستور کار مذاکرات با مقامات ارشد روسیه

نقشه ترامپ برای آینده بازار نفت و انرژی جهان

تماشاخانه

آمریکا و جنگ برای «ام آی سی» ؛ نتانیاهو و اورانیوم بهانه است / «زنده باد جنگ‌های ابدی»

نبرد کرنال ؛ حیله نادرشاه با شترهای آتشین / هیولاهایی با آتش هولناک

فیلم های دیگر